**NURİ DEMİRAĞ: CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK HAVACILIK VE SANAYİ TARİHİNDEKİ YERİ VE KATKILARI-Haytaoğlu Yunus Buğra Yılmaz**
Bu çalışma, Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin önde gelen girişimcilerinden ve sanayicilerinden biri olan Mehmet Nuri Demirağ’ın (1886-1957) milli sanayi, demiryolu taşımacılığı, havacılık ve siyaset alanındaki faaliyetlerini ve Türk iktisat tarihine katkılarını incelemektedir. Çalışmada Demirağ’ın demiryolu müteahhitliği ile başlayan sanayileşme vizyonu, Türkiye’nin ilk özel uçak fabrikasını kurması ve dönemin iktisadi/siyasi konjonktürü içindeki mücadelesi tarihsel bir perspektifle ele alınmaktadır.
NURİ DEMİRAĞ: CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK HAVACILIK VE SANAYİ TARİHİNDEKİ YERİ VE KATKILARI
Haytaoğlu Yunus Buğra Yılmaz
Bu çalışma, Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinin önde gelen girişimcilerinden ve sanayicilerinden biri olan Mehmet Nuri Demirağ’ın (1886-1957) milli sanayi, demiryolu taşımacılığı, havacılık ve siyaset alanındaki faaliyetlerini ve Türk iktisat tarihine katkılarını incelemektedir. Çalışmada Demirağ’ın demiryolu müteahhitliği ile başlayan sanayileşme vizyonu, Türkiye’nin ilk özel uçak fabrikasını kurması ve dönemin iktisadi/siyasi konjonktürü içindeki mücadelesi tarihsel bir perspektifle ele alınmaktadır.
1. Giriş
Cumhuriyetin kuruluş yılları, Osmanlı Devleti’nden devralınan yetersiz altyapı ve sanayi birikiminin yenilenmesi çabalarına sahne olmuştur. Bu dönemde "Milli İktisat" politikaları doğrultusunda hem devlet eliyle hem de özel teşebbüs desteğiyle yerli üretim hamleleri başlatılmıştır. Mehmet Nuri Demirağ, devletçi iktisat politikalarının hakim olduğu bir dönemde kişisel sermayesi ve girişimci ruhuyla bağımsız sanayi altyapısı kurmayı hedefleyen en önemli figürlerden biridir.
2. Erken Dönem Hayatı ve Demiryolu Hamlesi
1886 yılında Sivas’ın Divriği ilçesinde doğan Nuri Bey, Maliye Nezaretindeki memuriyet hayatının ardından ticaret hayatına atılmıştır. Millî Mücadele yıllarında sigara kağıdı üretimi gibi yerli girişimlerle sermaye birikimi sağlayan Demirağ, Cumhuriyet Dönemi’nde devletin başlattığı demiryolu hamlesine katılmıştır.
• "Demirağ" Soyadı: Samsun-Sivas, Amasya-Erzurum gibi kritik demiryolu hatlarının inşasını üstlenerek binlerce kilometrelik hattı başarıyla tamamlamış; bu katkılarından dolayı Mustafa Kemal Atatürk tarafından kendisine "Demirağ" soyadı verilmiştir.
• Altyapı Projeleri: Demiryollarının yanı sıra Karabük Demir-Çelik Fabrikası, İzmit Selüloz Fabrikası ve Sivas Çimento Fabrikası gibi dönemin stratejik tesislerinin inşasında müteahhit olarak rol almıştır.
3. Türk Havacılık Tarihindeki Yerli Sanayi Hamlesi
Nuri Demirağ’ın Türk iktisat ve teknoloji tarihine damga vuran en önemli adımı 1930’lu yılların ortasında havacılık sektörüne yatırdığı sermayedir. Demirağ, "Bükülmez kolun, kırılmaz kanadın sahibi olmalıyız" diyerek savunma sanayiinde dışa bağımlılığı bitirmeyi hedeflemiştir.
3.1. Uçak Fabrikası ve Beşiktaş Atölyesi
1936 yılında Beşiktaş’ta ilk uçak atölyesini (Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası) kurmuş; üretim ve montaj alanı olarak da günümüzde Atatürk Havalimanı olarak bilinen Yeşilköy’deki büyük araziyi (Gök Okulu ve Tayyare Meydanı) satın almıştır.
3.2. Üretilen Modeller
Fabrikada Türk mühendis ve teknisyenler eşliğinde tasarlanan uçak modelleri şunlardır:
1. Nu.D-36: 2 kişilik eğitim ve yolcu uçağı.
2. Nu.D-38: 6 kişilik, çift motorlu, gövdesi alüminyum kaplama olan Türk yapımı ilk yolcu uçağı.
3.3. Yeşilköy Gök Okulu ve Yetişmiş İnsan Gücü
Demirağ, yalnızca donanım üretmekle kalmamış, bu uçakları uçuracak ve bakımını yapacak yetişmiş insan gücünü sağlamak amacıyla Gök Okulu’nu kurmuştur. Burada onlarca genç pilot ve teknisyen yetiştirilmiştir.
4. Karşılaşılan Engeller ve Fabrikanın Kapanış Süreci
Demirağ’ın havacılık hamlesi, Türk Hava Kurumu (THK) ile yaşanan hukuki ve bürokratik anlaşmazlıklar sonucunda sekteye uğramıştır.
Gelişme / Olay Detaylar
THK Siparişleri THK, Demirağ’ın fabrikasına 65 adet Nu.D-36 uçağı siparişi vermiştir.
Eskişehir Kazası Test uçuşu sırasında uçağın iniş yaparken açılan hendek nedeniyle kaza yapması üzerine THK siparişleri iptal etmiştir.
Yargı Süreci Demirağ’ın başlattığı hukuki mücadeleler sonuçsuz kalmış, uçakların yurt dışına ihracatı da kanunlarla engellenmiştir.
Sonuç Yeterli kamu desteği alamayan fabrika ve Gök Okulu 1940’ların ortasında faaliyetlerini durdurmak zorunda kalmıştır.
5. Siyasi Hayatı ve Çok Partili Döneme Katkıları
Havacılık sektöründeki engellemeler sonrasında Nuri Demirağ, siyasi alanda reform yapılması gerektiğine inanarak 1945 yılında Türkiye’nin çok partili döneme geçişteki ilk muhalefet partilerinden biri olan Milli Kalkınma Partisi’ni (MKP) kurmuştur.
1954 genel seçimlerinde Demokrat Parti listesinden Sivas Milletvekili seçilen Demirağ, TBMM çatısı altında sanayileşme, madencilik, kalkınma ve bürokrasinin azaltılması konularında kanun teklifleri ve raporlar sunmuştur.
6. Sonuç
Mehmet Nuri Demirağ, Erken Cumhuriyet Dönemi’nin ağır sanayi ve yüksek teknoloji vizyonunu şahsi risk ve sermayesiyle hayata geçirmeye çalışan öncü bir Türk müteşebbistir. Demiryolu ağlarının inşasından ilk özel uçak fabrikasının kurulmasına kadar üstlendiği misyon, Türkiye’nin yerli ve milli sanayileşme hafızasında kritik bir yere sahiptir. Yaşadığı dönemde karşılaştığı bürokratik engellere rağmen, geliştirdiği projeler ve havacılık vizyonu günümüz Türk savunma ve havacılık sanayii için ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.
Kaynakça (Temel Referanslar)
• Yalçın, H. C. (2008). Türkiye'de Havacılık Sanayii Tarihi ve Nuri Demirağ. Ankara: TTK Yayınları.
• Kansu, Y. (1971). Havacılık Tarihinde Türkler. Hava Basımevi.
• Avaroğlu, K. (2015). Erken Cumhuriyet Dönemi Girişimcilerinden Nuri Demirağ’ın Sanayi ve Siyasetteki Rolü. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi.
